Kimyasal risk değerlendirmesi; kimyasal envanterinin çıkarılması, tehlikelerin güvenlik bilgi formlarından (GBF) okunması, maruziyetin giriş yolu, miktar, süre ve havalandırmaya göre değerlendirilmesi, gerekirse yetkili laboratuvara ortam ölçümü yaptırılması, önlemlerin ikameden kişisel koruyucuya uzanan kontrol hiyerarşisine göre seçilmesi ve sonuçların kayıt altına alınmasıyla yapılır. Yeni kimyasal, proses değişikliği veya kaza sonrasında süre beklenmeden güncellenir.
Boyalar, solventler, asitler ve bazlar, yapıştırıcılar, temizlik ve dezenfeksiyon ürünleri, tekstil yardımcı kimyasalları... Trakya'daki tesislerin büyük bölümünde kimyasal kullanılıyor. Buna karşın birçok risk değerlendirmesinde kimyasallar "uygun eldiven kullanılacak" cümlesiyle geçiştiriliyor. Oysa Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, kimyasal risklerin ayrıca ve ayrıntılı olarak değerlendirilmesini ister.
Bu rehberde sahada uyguladığımız yöntemi adım adım anlatıyoruz.
Hangi kimyasallar kapsamda?
Yalnızca satın alınan kimyasallar değil, işyerinde ortaya çıkan maddeler de değerlendirmeye girer:
- Etiketli ürünler: boya, tiner, solvent, asit, kostik, hipoklorit, yağ çözücüler, reçineler
- Proseste oluşanlar: kaynak dumanı, metal ve ahşap tozu, kesme sıvısı buharı, plastiklerin ısıl bozunma ürünleri, egzoz gazı
- Yardımcı sistemlerdekiler: soğutma ve kazan suyu kimyasalları, arıtma kimyasalları, amonyaklı soğutma sistemleri
1. Kimyasal envanterini çıkarın
Her şey doğru bir listeyle başlar. Envanterde en az şu bilgiler bulunmalı:
| Bilgi | Neden gerekli? |
|---|---|
| Ticari ad ve tedarikçi | GBF'ye ve tedarikçiye ulaşmak için |
| GBF tarihi ve dili | Formun güncel ve Türkçe olduğunu doğrulamak için |
| Zararlılık (H) ifadeleri | Tehlikenin türünü ve ciddiyetini belirlemek için |
| Kullanım yeri ve şekli | Açık kapta mı, kapalı sistemde mi, püskürterek mi? |
| Miktar ve sıklık | Günlük ve aylık tüketim, depodaki en yüksek stok |
| Etkilenen çalışanlar | Kaç kişi, hangi görevde, ne kadar süre? |
2. Tehlikeyi GBF'den okuyun
Güvenlik bilgi formunun her bölümü önemlidir; risk değerlendirmesi için özellikle şu bölümler kritiktir:
- Bölüm 2: sınıflandırma, piktogramlar, H ve P ifadeleri
- Bölüm 8: mesleki maruziyet sınır değerleri ve kişisel koruyucu donanım
- Bölüm 9: parlama noktası, buhar basıncı gibi fiziksel özellikler
- Bölüm 10: kararlılık, tepkime ve kaçınılması gereken maddeler
GBF'yi doğru okumak için GBF rehberimize göz atabilirsiniz.
3. Maruziyeti değerlendirin
Aynı kimyasal, kullanım şekline göre çok farklı risk oluşturur. Değerlendirmede şunlara bakılır:
- Giriş yolu: solunum, deri teması, göz, yutma
- Miktar, süre ve sıklık: günde birkaç dakika mı, tüm vardiya boyunca mı?
- Uçuculuk ve tozuma: buhar basıncı yüksek solventler ve ince tozlar havaya kolay geçer
- Proses sıcaklığı: ısıtılan banyolar ve sıcak yüzeyler buhar oluşumunu artırır
- Havalandırma: yalnızca genel havalandırma mı var, kaynağında lokal emiş mi?
Maruziyetin sınır değerlere yaklaşabileceği durumlarda, Bakanlıkça yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarlarına ortam ölçümü yaptırılır. Sonuçlar 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama ve gerektiğinde 15 dakikalık kısa süreli sınır değerlerle karşılaştırılır.
Ölçüm sonucu sınır değerin altında çıksa bile, kanserojen veya mutajen maddelerde maruziyet mümkün olan en düşük düzeye indirilmelidir. Bu maddeler için ayrıca Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uygulanır.
4. Önlemleri kontrol hiyerarşisine göre seçin
- Ortadan kaldırma veya ikame: Kimyasal gerçekten gerekli mi, daha az zararlı bir alternatifi var mı? (ör. solvent bazlı yerine su bazlı ürün, toz yerine granül veya pasta form)
- Mühendislik önlemleri: kapalı transfer sistemleri, otomatik dozajlama, kaynağında lokal egzoz havalandırması
- İdari önlemler: kimyasal kullanım talimatları, eğitim, maruz kalan kişi sayısını ve süresini azaltma, alanlara erişim kısıtlaması
- Kişisel koruyucu donanım: son savunma hattıdır; doğru malzemeden eldiven ve doğru filtre tipinde solunum koruyucu seçilmelidir
Toz maskesi organik buhara karşı koruma sağlamaz. Solvent buharları için A tipi (kahverengi), asit gazları için E tipi (sarı) filtre gibi doğru seçim GBF'nin 8. bölümüne göre yapılmalıdır.
5. Yangın, patlama ve uyumsuzluk risklerini unutmayın
Kimyasal risk yalnızca sağlıkla sınırlı değildir. Alevlenir sıvı, gaz veya yanıcı toz bulunan alanlarda patlamadan korunma dokümanı gerekir. Birbiriyle tepkimeye giren maddelerin ayrı tutulması için kimyasal depolama rehberimize bakabilirsiniz.
6. Acil durumlara hazırlanın
- Döküntü kitleri, emici malzemeler ve uygun atık kapları
- Aşındırıcı maddelerin kullanıldığı alanlarda göz duşu ve acil duş
- GBF'nin 4, 5 ve 6. bölümlerine dayanan ilkyardım ve müdahale talimatları
- Kimyasal sızıntı ve yangın senaryolarının acil durum planına ve tatbikatlara eklenmesi
7. Sağlık gözetimini planlayın
Kimyasal maruziyeti olan çalışanların sağlık gözetimi işyeri hekimiyle birlikte planlanır. Maruziyetin türüne göre solunum fonksiyon testi, akciğer grafisi veya biyolojik izleme gibi tetkikler gerekebilir.
8. Kayıt altına alın ve güncel tutun
Risk değerlendirmesi; çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir. Ancak şu durumlarda süre beklenmeden güncellenmelidir:
- Yeni bir kimyasalın kullanılmaya başlanması veya tedarikçi değişikliği
- Proseste, ekipmanda veya kullanılan miktarlarda önemli değişiklik
- Ortam ölçümünde sınır değere yaklaşan veya aşan sonuç
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay
Sahada en sık gördüğümüz hatalar
- GBF'lerin eski tarihli, yabancı dilde olması ya da hiç bulunmaması
- Envanterde proseste oluşan tozların ve dumanların unutulması
- "Nitril eldiven her kimyasala uyar" varsayımı
- Kimyasalların etiketsiz ikincil kaplara, hatta su şişelerine aktarılması
- Lokal emiş sistemi bulunduğu hâlde emiş performansının hiç kontrol edilmemesi
Sık sorulan sorular
Kimyasal risk değerlendirmesi genel risk değerlendirmesinden ayrı mı yapılır?
Genel risk değerlendirmesinin parçası olarak yapılabilir; ancak Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'in istediği ayrıntıda olmalıdır: envanter, maruziyet değerlendirmesi, ölçüm ihtiyacı, önlemler ve kayıtlar. Ayrı bir ek veya bölüm olarak hazırlanması takibi kolaylaştırır.
Ortam ölçümü her kimyasal için zorunlu mu?
Ölçüm ihtiyacı risk değerlendirmesinin sonucuna göre belirlenir. Maruziyetin sınır değerlere yaklaşabileceği ya da tahmin edilemediği durumlarda Bakanlıkça yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarına ölçüm yaptırılmalıdır.
Kimyasal risk değerlendirmesini kim yapar?
İşveren adına; iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve süreci bilen çalışanlardan oluşan risk değerlendirmesi ekibi yapar. Kimya ve proses bilgisi gerektiren tesislerde kimya mühendisi katkısı değerlendirmenin kalitesini belirgin biçimde artırır.
Kaynaklar
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013, 28733)
- Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 06.08.2013, 28730)
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, 28512)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG 30.06.2012, 28339)
- ÇSGB, Kimya Sektörü İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi
Bu rehber bilgi amaçlıdır; işyerinize özel değerlendirme için bizimle görüşün.
İşyeriniz için destek alın
A sınıfı uzmanlarımızla işyerinizi birlikte değerlendirelim.
